نتيجه گيري
1- به منظور بررسي توان معدني شورابه هاي پلايه اي، 89 نمونه شورابه از ده پلايه استان خراسان (شكل 1-7) طي دو مرحله برداشت گرديد و عناصر Li, Na, K, Mg, Ca, Cl, So4, Co3 به علاوه فاكتورهاي T.D.S, T.h, PH در آنها اندازه گيري شد كه صورت تجزيه نمونه ها در جداول شماره (1-7) و (2-7) ثبت شده است.
2- نمودارهاي (2-7) و (1-7) فراواني عنصر ليتيوم، سديم، پتاسيم و منيزيم را در نمونه شورابه هاي استان و نمودارهاي (4-7) و (3-7) مقدار ميانگين اين عناصر در پلايه هاي استان نشان مي دهد. با توجه به اين نمودارها ملاحظه مي شود كه: الف- (ppm) 155، 67، 43 ، 36 مي باشد. نمونه هاي شماره 155، 67، 43 از پلايه سيروان و نمونه شماره 13 از پلايه بجستان برداشت شده است. قابل ذكر اينكه نمونه هاي شماره 74، 73 از حوضچه هاي تبخيري كه جهت برداشت نمك طعام احداث شده و نمونه 43 از كفه رسي پلايه سيروان با حفر گودالي به عمق 1 متر برداشت شده اند و نمونه شماره 13 از شوراب زير يك قشر نمك با ضخامت Cm30 از پلايه بجستان گرفته شده است. با توجه به نمودار (3-7) مقدار ميانگين عنصر ليتيوم در پلايه سيروان (ppm) 53 و در ديگر پلايه ها كمتر از (ppm) 30 مي باشد.
با توجه به فصل 6 (مبحث نهشته هاي اقتصادي ليتيوم) ملاحظه شد كه در كاليفرنيا و ايالت يوتا در امريكا هم اكنون شورابه هايي با (ppm) 45-40 ليتيوم جهت استحصال ليتيوم مورد بهره برداري هستند، لذا نظر به صورت تجزيه نمونه هاي شماره 74، 73، 69 كه از پلايه سيروان برداشت شده اين پلايه مي تواند به عنوان يك ناحيه اميدبخش در بررسي هاي آتي مورد توجه بيشتري قرار گيرد. احتمالاً توفهاي سبز پالئوسن و سازندهاي شيل دار محصور كننده اين پلايه مي تواند به عنوان منشاء ليتيوم موجود در شورابه هاي آن محسوب شود.
ب- عنصر پتاسيم در حداكثر مقدار (ppm) 3100 از نمونه شورابه هاي پلايه بجستان گرفته شده و در ديگر پلايه ها از مقادير چشمگيري برخوردار نيست. از مقايسه نمودار (1-7) با نمودار (2-7) چنين بر مي آيد كه نمونه هاي با مقادير پتاسيم بالا از مقدار ليتيوم بالايي نيز برخوردار مي باشند و اين امر افزايشي نسبي اين دو عنصر را طي روند تبخير در پلايه ها نشان مي دهد.
ج- بيشترين مقدار عنصر منيزيم مربوط به نمونه شماره 74 (7/85 گرم بر ليتر) بوده كه اين نمونه همچنين حداكثر مقدار ليتيوم (ppm 155) را نيز داشته است و متعلق به يك حوضچه تبخيري مي باشند. به علاوه نمونه شماره 30 با 58 گرم در ليتر منيزيم از كال شور نزديكي روستاي يونسي برداشت شده كه از اين كال، اهالي محل نمك طعام استخراج مي نمايند.
نمودار (4-7) مقدار ميانگين عنصر منيزيم را در پلايه هاي سيروان، تربت حيدريه و شمال قائن بيشتر از حد معمول نشان مي دهد. از جمله عوامل اين افزايش در پلايه سيروان تبخير شورابه در حوضچه هاي بسته، در پلايه تربت حيدريه، تشكيلات بازيك و اولترابازيك متعلق به نوار افيوليتي شمال حوضه و در پلايه شمال قائن سنگهاي عمدتاً آهكي محصور كننده اين پلايه را مي توان بر شمرد.
3- با دقت در نمودارهاي (6-7) و (7-5) مي توان دريافت كه در پلايه بجستان عنصر ليتيوم بيشترين همبستگي مثبت را به ترتيب با عناصر كلر، پتاسيم، سديم، كلسيم و منيزيم نشان مي دهد و با مقادير PH، SO4 داراي همبستگي منفي است. لازم به ذكر است كه همبستگي مثبت ليتيوم با هر يك از عناصر فوق تا مرحله اي از روند تبخيري مي تواند ادامه داشته باشد. به عنوان مثال همبستگي ليتيوم با سديم در مراحل اوليه تبخير كاملاً مثبت و در مراحل پيشرفته تر تبخير كه ميزان ليتيوم به بالاتر از حد (ppm) 25 مي رسد همبستگي منفي را مشاهده مي كنيم (نمودار 5-7).
همبستگي منفي ليتيوم با SO4 دلالت بر خارج شدن بنيان سولفات در مراحل اوليه تبخير دارد و در واقع سولفات كلسيم و سولفات سديم در حاشيه هاي پلايه رسوب مي نمايد كه اين موضوع در نمودارهاي 8-7 نيز كاملاً مشهور است. به طوري كه اكثر اين نمودارها مشاهده مي شود مقادير T.D.S, Li, Na, K, Ca, Cl در شورابه هاي قسمت مركزي بجستان افزايش مي يابد و مقادير So4 در تمامي نمودارها كاهش شديدي را در بخش مياني پلايه نشان مي دهد.
مطالب فوق نشان مي دهد كه چنانچه پلايه ها دستخوش تغييرات هيدرولوژيكي نباشند و در نتيجه زون بندي مينرالي كفه ها ثابت شد مي توان در عمليات اكتشافي، كربناتها و سولفاتها از جمله سولفات كلسيم و سولفات سديم را در حاشيه پلايه ها جستجو نمود و براي پي جوئي عناصري از قبيل پتاسيم، ليتيم، يد و برم قسمتهاي مركزي پلايه را نمونه برداري و مورد كاوش قرار داد.

- شكلهاي (3-7) و (4-7) نقشه هم تمركز عناصر ليتيوم، سديم، پتاسيم و منيزيم را در پلايه بجستان نشان مي دهند. با توجه به اين شكلها دو مطلب اساسي در مورد پلايه بجستان قابل ذكر است. الف- بيشترين تمركز هر يك از اين عناصر در قسمتهاي مركزي پلايه مي باشد به طوري كه محدوده هاي با بيشترين مقدار ليتيوم و پتاسيم بخوبي بر همديگر منطبق مي شوند. ب- محدوده با بيشترين مقدار ليتيوم در پلايه بجستان در بخش شمال غرب پلايه و نزديك به توده هاي گرانيتي و شيستها پركامبرين واقع شده است با توجه به اينكه حد زمينه ليتيوم (كلارك)، در سنگهاي گرانيتي (ppm 40) و شيلها (ppm 66) بالا مي باشد ممكن است ليتيوم موجود در شورابه از اين سنگها منشاء گرفته باشد. بنابراين تشكيلات اطراف پايه ها، بخصوص توده هاي گرانيتي، شيلها، شيستها و رسها مي توانند به عنوان معياري در پي جوئي ليتيوم در شورابه هاي پلايه اي محسوب شوند.

پيشنهادات 1- با توجه به اينكه پلايه ها خاستگاه مواد معدني با ارزشي همچون سولفات و كربنات سديم، پتاس، هاليت، گچ، نيترات، بوراكس و بورات ها، برم، يد، روبيديوم و ليتيوم مي باشند. شايسته است بررسي همه جانبه اي در قالب يك طرح جامع بر روي پلايه هاي كشور انجام پذيرد تا از كم و كيف اين مواد در نهشته ها و شورابه هاي پلايه اي اطلاع حاصل گردد. 2- در بخشهاي مركزي پلايه هايي كه داراي پوسته نمكي هستند، شورابه ها به سبب تبخير و عدم آميختگي با آبهاي زيرزميني از لحاظ عناصر ليتيوم، پتاسيم، برم و يد و روبيديوم غني ترند لذا پيشنهاد مي شود اين مناطق در الويت اكتشافي قرار گيرند. 3- تعدادي از پلايه ها با توجه به شواهد و معيارهاي اكتشافي و نتايج پيجوئي مرحله اول، انتخاب و نمونه گيري عمقي از آنها انجام گيرد (حفاري تا عمق 100-50 متر) تا نهشته هاي زيرسطحي و شوراب بين رسوبي در اعماق مختلف نيز مورد تجزيه واقع شود. 4- با توجه به تعداد نمونه محدودي كه از پلايه سيروان (جنوب سه قلعه) برداشت شده، مقدار ميانگين عنصر ليتيوم در اين پلايه در حد نسبتاً بالايي است (mm53) بنابراين پيشنهاد مي شود نمونه گيري شورابه اي از اين پلايه بر روي چند پروفيل صورت گيرد تا وضعيت ليتيوم در كل محدوده پلايه كاملاً مشخص مي شود. 5- در پي جوئي مواد معدني در پلايه ها، كربنات و سولفاتها را در حاشيه پلايه، پتاس در قسمتهاي مياني و عناصر ليتيوم، برم، روبيديوم، يد و نيترات را درمركز پلايه مي توان انتظار داشت. 6- نظر به همبستگي شديد ليتيوم با عناصر پتاسيم، منيزيم، برم، روبيديوم و يد در حوضچه هاي تبخيري كه جهت استحصال هر يك از اين عناصر احداث مي شوند، ديگر عناصر را به عنوان محصول فرعي (by Product) مي توان مد نظر داشت. منابع 1- Krinsley . Daniel (1970), A Geomorphological and Paleoclogical syudy of the playas of iran Geological Survey 2- Smirnow v, Ginzburg A. (1983) Studies of Mineral deposits, mir Publishers, Moscow. 3- يعقوب پور، عبدالمجيد (1373) مباني زمين شناسي اقتصادي- تهران، مركز نشر دانشگاهي 4- كريم پور، محمد حسن (1368) كانيهاي و سنگهاي صنعتي- انتشارات جاويد